મનમોહન સિંહઃ ભારતના સુધારાવાદી વડા પ્રધાનનું જીવન અને વારસો

ડૉ. સિંઘ, એક પ્રતિષ્ઠિત અર્થશાસ્ત્રી, ખાસ કરીને 2000 ના દાયકાની આર્થિક કટોકટી દરમિયાન, દેશના અર્થતંત્રને ટકાવી રાખવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

ભારતના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહનું ગુરુવારે (26 ડિસેમ્બર, 2024) દિલ્હીમાં ઑલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે અવસાન થયું.  તેઓ ભારતના 14મા વડાપ્રધાન હતા અને આ પદ સંભાળનાર પ્રથમ શીખ હતા.

એક નિવેદનમાં, AIIMSએ જણાવ્યું હતું કે, “ગહન શોક સાથે, અમે ભારતના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંઘના 92 વર્ષની વયના નિધનની જાણ કરીએ છીએ. તેમની વય-સંબંધિત તબીબી સ્થિતિઓ માટે સારવાર કરવામાં આવી રહી હતી અને તેઓ ઘરે જ અચાનક બેભાન થઈ ગયા હતા. 26 ડિસેમ્બર, 2024 ના રોજ. પુનર્જીવનના પગલાં તરત જ ઘરે શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમને રાત્રે 8:06 વાગ્યે નવી દિલ્હીની AIIMS ખાતે મેડિકલ ઈમરજન્સીમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.  તમામ પ્રયાસો છતાં તેને જીવિત ન કરી શકાયો અને રાત્રે 9:51 વાગ્યે તેને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યો."

Also Read : ઉસ્તાદ ઝાકિર હુસૈનને શ્રદ્ધાંજલિ: તબલા તેનો જીવંત અવાજ ગુમાવે છે.

ડૉ. સિંઘ, એક પ્રતિષ્ઠિત અર્થશાસ્ત્રી, ખાસ કરીને 2000 ના દાયકાની આર્થિક કટોકટી દરમિયાન, દેશના અર્થતંત્રને ટકાવી રાખવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. વડા પ્રધાન પી.વી. હેઠળ નાણા પ્રધાન તરીકે તેમના સીમાચિહ્નરૂપ યોગદાન માટે તેમને સૌથી વધુ યાદ કરવામાં આવે છે. નરસિમ્હા રાવે 1991માં જ્યારે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને વિશ્વ સમક્ષ ખુલ્લી મુકતા આર્થિક સુધારાની આગેવાની કરી હતી. તેમના પ્રયાસોએ નોંધપાત્ર રીતે ગરીબીમાં ઘટાડો કર્યો અને પડકારજનક સમયમાં ભારતને વૈશ્વિક આર્થિક પ્રસિદ્ધિ તરફ આગળ ધપાવ્યું.

ડૉ. સિંહે આ વર્ષે એપ્રિલમાં રાજ્યસભામાંથી નિવૃત્ત થયા હતા, તેઓ તેમના અંતિમ કાર્યકાળમાં રાજસ્થાનનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. તે પહેલાં, તેમણે 1991 થી સતત છ ટર્મ માટે ઉપલા ગૃહમાં આસામમાંથી સભ્ય તરીકે સેવા આપી હતી.

મનમોહન સિંહનું જીવન અને સમય

સમયગાળો	અગત્યની માહિતી
26 સપ્ટેમ્બર 1932	મનમોહન સિંહનો જન્મ અવિભાજિત ભારતના પંજાબ પ્રાંત (હવે પાકિસ્તાનમાં)ના એક ગામ ગાહમાં ગુરમુખ સિંહ અને અમૃત કૌરને ત્યાં થયો હતો. જ્યારે તે નાનો હતો ત્યારે તેની માતાના અવસાન પછી તેનો ઉછેર તેના પૈતૃક દાદી દ્વારા થયો હતો.
1947	વિભાજન દરમિયાન, તેમનો પરિવાર ભારતમાં અમૃતસર સ્થળાંતર કરે છે.
1948	સિંહે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાંથી મેટ્રિકની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કરી.
1952-54	તેણે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતક અને માસ્ટર ડિગ્રી પૂર્ણ કરી.
1957	તેણે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાંથી અર્થશાસ્ત્રમાં પ્રથમ વર્ગની સન્માનની ડિગ્રી મેળવી. કેમ્બ્રિજ પછી, સિંહ ભારત પાછા ફર્યા અને પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષક તરીકે સેવા આપે છે.
1958	તે ગુરુશરણ કૌર સાથે લગ્ન કરે છે. દંપતીને ત્રણ પુત્રીઓ હતી - ઉપિંદર, દમન અને અમૃત.
1960	તે તેના ડી.ફીલ માટે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં જાય છે.
1962	સિંઘે ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી હેઠળની નફિલ્ડ કોલેજમાંથી અર્થશાસ્ત્રમાં ડી.ફીલ પૂર્ણ કર્યું.
1963	તે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રમાં પ્રોફેસર બને છે.
1966	તેમને દિલ્હી યુનિવર્સિટી હેઠળ દિલ્હી સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિક્સમાં માનદ પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા છે.
1966-69	સિંઘ વેપાર અને વિકાસ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પરિષદ સાથે કામ કરે છે.
1969-71	તેઓ દિલ્હી યુનિવર્સિટી ઓફ ઇકોનોમિક્સ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપે છે.
1971	સિંઘ ભારત સરકારમાં વાણિજ્ય મંત્રાલયમાં આર્થિક સલાહકાર તરીકે જોડાય છે.
1972-76	તેઓ નાણા મંત્રાલયના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર તરીકે સેવા આપે છે.
1976	તેમને નાણા મંત્રાલયમાં સચિવ અને જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં માનદ પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા છે.
1980-82	તેઓ આયોજન પંચના સભ્ય તરીકે સેવા આપે છે.
1982-85	તેઓ ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર તરીકે સેવા આપે છે.
1985-87	તે આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ બને છે.
1987	સિંહને ભારતનો બીજો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર પદ્મ વિભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.
1987-90	તેઓ સાઉથ કમિશનના સેક્રેટરી જનરલ બન્યા, એક સ્વતંત્ર આર્થિક નીતિ થિંક-ટેન્કનું મુખ્ય મથક જીનીવા, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં છે.
1990-91	તેઓ આર્થિક બાબતો પર ભારતના વડા પ્રધાનના સલાહકારનું પદ ધરાવે છે.
માર્ચ 1991	તેઓ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશનના અધ્યક્ષ બન્યા.
જૂન 1991	જ્યારે પી.વી. નરસિમ્હા રાવ વડા પ્રધાન બન્યા, ડૉ. મનમોહન સિંઘને તેમના નાણાં પ્રધાન તરીકે પસંદ કરે છે.
1991	સિંહ પ્રથમ વખત આસામ રાજ્યની વિધાનસભા દ્વારા 1991માં સંસદના ઉપલા ગૃહ રાજ્યસભા માટે ચૂંટાયા હતા. તેઓ 1995, 2001, 2007, 2013 અને 2019માં ફરીથી ચૂંટાયા હતા.
1991-96	ગંભીર આર્થિક કટોકટી દરમિયાન, સિંઘ ઉત્પાદકતા વધારવા અને અર્થતંત્રને ઉદાર બનાવવા માટે આર્થિક સુધારાઓ લાવે છે. તે પરમિટ રાજ નાબૂદ કરે છે, અર્થતંત્ર પર રાજ્ય નિયંત્રણ ઘટાડે છે અને આયાત કર ઘટાડે છે.
1998-2004	સિંહને રાજ્યસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા બનાવવામાં આવ્યા છે.
22 મે 2004	ડૉ. મનમોહન સિંહે વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા, તેઓ ભારતના પ્રથમ બિન-હિંદુ વડાપ્રધાન બન્યા.
2004-09	વડા પ્રધાન તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, સિંહે ભારતીય બજારમાં વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું. સિંહ, તેમના નાણા પ્રધાન પી. ચિદમ્બરમ, એવા સમયગાળાની અધ્યક્ષતામાં હતા જ્યાં ભારતીય અર્થતંત્ર 8-9% આર્થિક વૃદ્ધિ દર સાથે વૃદ્ધિ પામ્યું હતું.
2005	તેમનું મંત્રાલય રાષ્ટ્રીય રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MGNREGA) ઘડે છે અને રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આરોગ્ય મિશન (NHRM) શરૂ કરે છે, જે અડધા મિલિયન સામુદાયિક આરોગ્ય કર્મચારીઓને એકત્રિત કરે છે.
15 જૂન 2005	તેમની સરકાર માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI) દાખલ કરે છે.
18 જુલાઇ 2005	ઈન્ડો-યુ.એસ. માટેનું માળખું નાગરિક પરમાણુ કરારની જાહેરાત ડૉ દ્વારા સંયુક્ત નિવેદનમાં કરવામાં આવી હતી. સિંઘ અને યુ.એસ. પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ, જે હેઠળ ભારત તેની નાગરિક અને લશ્કરી પરમાણુ સુવિધાઓને અલગ કરવા અને તેની તમામ નાગરિક પરમાણુ સુવિધાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સીના સલામતી હેઠળ મૂકવા સંમત થયું હતું અને તેના બદલામાં, યુ.એસ. ભારત સાથે સંપૂર્ણ નાગરિક પરમાણુ સહકાર તરફ કામ કરવા સંમત થયા.
2006	તેમની સરકાર એઈમ્સ, આઈઆઈટી, આઈઆઈએમ અને ઉચ્ચ શિક્ષણની અન્ય કેન્દ્રીય સંસ્થાઓમાં અન્ય પછાત વર્ગો માટે 27% બેઠકો અનામત રાખવાની દરખાસ્તનો અમલ કરે છે.
2007	ભારત તેનો સર્વોચ્ચ જીડીપી વૃદ્ધિ દર 9% સુધી હાંસલ કરે છે અને વિશ્વમાં બીજા ક્રમની વૃદ્ધિ કરતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થા બની જાય છે.
2008	ભારતે IAEA સાથે ભારત-વિશિષ્ટ સલામતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. પરમાણુ સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ (NSG) ભારતને નાગરિક પરમાણુ વેપાર શરૂ કરવા માટે માફી આપે છે, જે ભારતને પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતો એકમાત્ર દેશ બનાવે છે જે પરમાણુ વેપાર કરવા માટે બિન-પ્રસાર સંધિ (NPT)નો પક્ષ નથી.
2008	રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ની સ્થાપના મુંબઈ આતંકી હુમલા પછી કરવામાં આવી છે.
22 મે 2009	સિંઘ બીજી મુદત માટે શપથ ગ્રહણ કરે છે, 1962માં જવાહરલાલ નેહરુ પછીના પ્રથમ વડા પ્રધાન બન્યા હતા અને સંપૂર્ણ પાંચ વર્ષની મુદત પૂરી કર્યા પછી ફરીથી ચૂંટણી જીત્યા હતા.
02 જુલાઇ 2009	તેમની સરકારે શિક્ષણનો અધિકાર અધિનિયમ (RTE) દાખલ કર્યો.
2010	તેને સાઉદી અરેબિયા તરફથી રાજા અબ્દુલાઝીઝના આદેશનો વિશેષ વર્ગ મળે છે.
2012	તેમનો બીજો કાર્યકાળ ત્રણ મોટા કથિત કૌભાંડો - સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી કૌભાંડ, કોલસા કૌભાંડ અને કોમનવેલ્થ ગેમ્સ (CWG) કૌભાંડ દ્વારા પ્રભાવિત છે. જો કે, તપાસમાં કોઈ નક્કર પરિણામ મળતું નથી.
2014	તેને જાપાન તરફથી પાઉલોનિયા ફૂલોના ઓર્ડરનો ભવ્ય કોર્ડન મળ્યો.
17 મે 2014	2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) - આગેવાની હેઠળના રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધન (NDA)ની જીત બાદ સિંહે વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યું. તેઓ 25 મે, 2014 સુધી કાર્યકારી વડા પ્રધાન તરીકે સેવા આપે છે, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી નવા વડા પ્રધાન તરીકે શપથ લે છે.
19 ઓગસ્ટ 2019	તેઓ રાજ્યસભા માટે ફરીથી ચૂંટાયા છે.
03 એપ્રિલ 2024	મનમોહન સિંહે રાજ્યસભામાં તેમની 33 વર્ષની લાંબી સંસદીય ઇનિંગ્સનો અંત કર્યો.
26 ડિસેમ્બર 2024	મનમોહન સિંહનું દિલ્હીમાં 92 વર્ષની વયે નિધન.